مرجع: در تهیهی این مطلب از چند منبع استفاده شده، لینک منابع در انتهای مطلب آمده است.
تاریخ انتشار: ۸ دی ۱۴۰۳
مدت مطالعه: حدود ۱۰ دقیقه
رهبری چیزی فراتر از یک جایگاه رسمی یا مهارتهای مدیریت است و در اصل به توان اثرگذار بودن، الهامبخشیدن، جهتدادن و ایجاد تغییر اشاره دارد. امروز بیش از هر زمان دیگری به چنین افرادی نیاز داریم؛ افرادی که مسئولیت پذیر باشند، در موقعیتهای پیچیده تصمیمهای راهگشا بگیرند، ارتباط سالم و سازنده برقرار کنند و در مواجهه با چالشها و مشکلات مبهم، الهامبخش اطرافیان خود باشند.
درک رهبری بهعنوان مجموعهای چندوجهی از مهارتهای کلیدی، والدین، معلمان و مشاوران تربیتی را به این پرسش سوق میدهد که «رهبری چگونه شکل میگیرد و از چه زمانی باید برای پرورش آن اقدام کرد؟»
اگرچه معمولا رهبری را مهارتی مختص بزرگسالان میدانیم، پژوهشی که در سال ۲۰۲۳ در ژورنال Organizational Behaviour منتشر شد نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از شکلگیری مهارتهای رهبری از دوران نوجوانی آغاز میشود.
نوجوانی مرحلهای است که در آن هویت، ارزشها و نگرشهای فرد شکل میگیرد؛ مغز در این دوران از انعطافپذیری بالایی برخوردار است و مهارتهای اجتماعی، عاطفی و شناختی با سرعت زیادی رشد میکنند. همین ویژگیها، نوجوانی را به فرصتی طلایی برای پرورش مهارتهای رهبری تبدیل میکنند.
افزون بر این، مطالعات نشان میدهند نوجوانانی که در این دوران فرصت پذیرفتن مسئولیتهای مهم و تعامل اجتماعی معنادار را پیدا میکنند و در تصمیمگیریها مشارکت داده میشوند، در بزرگسالی آمادگی بیشتری برای پذیرش نقشهای رهبری دارند. در واقع، شکلگیری «هویت رهبری» و آن باور درونی که میگوید «من میتوانم اثرگذار باشم» اغلب از همین سالها آغاز میشود.
پرورش مهارتهای رهبری از همان دوران نوجوانی به بچهها کمک میکند تا افکار خود را بهطور واضح و موثر بیان کنند، تعارضها را مدیریت کنند و در کار گروهی موفق باشند. آگاهی از این نکات کمک میکند ریشههای اولیه رهبری را بهتر بشناسیم و نگاهمان را به فرصتهایی جلب کنیم که این توانمندیها را در نوجوانان پرورش میدهند.
این مهارتها دقیقا چه هستند؟ و چگونه میتوان آنها را در نوجوانان تقویت کرد؟
۱- مسئولیتپذیری
تشویق نوجوانان به پذیرش مسئولیت کارها و تصمیمهایشان، بهتدریج حس قوی وظیفهشناسی و قابلاعتماد بودن را در آنها تقویت میکند. سپردن مسئولیتهای واقعی-نه نمایشی- و متناسب با سن، در خانه یا مدرسه، زمینهی مناسبی برای پرورش این ویژگی فراهم میکند.
نکته مهم این است که هنگام سپردن مسئولیتها به نوجوانان باید ابتدا دستورالعملهای لازم و استانداردهای مد نظر برای انجام کار را به آنها بدهید و از سوی دیگر اختیار عمل آنها را به رسمیت بشناسید. ایراد گرفتن از آنها حین انجام کار یا اصرار بر اینکه کار را مطابق سلیقه شما یا به همان روش شما انجام دهند، نهتنها هویت رهبری را در آنها شکل نمیدهد، بلکه اعتمادبهنفس و عزت نفس آنها را کاهش میدهد.
۲– تابآوری و مدیریت هیجانات
مسیر رهبران همیشه هموار نیست. فشار، شکست، ناکامی، انتقاد و موقعیتهای دشوار بخشی از این مسیرند. تابآوری یعنی توانایی دوباره برخاستن پس از شکست، سازگاری با شرایط جدید، و ادامه دادن، حتی زمانی که همه چیز مطابق انتظار پیش نمیرود.
آموزش راهکارهایی مانند ذهنآگاهی، گفتوگوهای درونی مثبت و پرهیز از نشخوار فکری، به نوجوانان کمک میکند پایداری روانی و و انعطافپذیری هیجانی بیشتری در خود پرورش دهند.
۳- مهارتهای اجتماعی و ارتباط موثر
ارتباط موثر سنگبنای رهبری است. توانایی گوشدادن فعال، بیان شفاف دیدگاهها، دریافت و ارائهی بازخوردهای سازنده و تعامل محترمانه با دیگران، به رهبران کمک میکند اعتمادسازی کنند و اثرگذار باشند.
نوجوانانی که فرصت تمرین گفتوگو، کار گروهی و مشارکت در بحثهای جمعی را دارند، معمولا حضور قویتری در جمع دارند و روابط سالمتری میسازند. این مهارتها همچنین، پایهی نفوذ اجتماعی و محبوبیت سالم در میان همسالان را شکل میدهند.
۴- خلاقیت و حل مساله
رهبران اثرگذار تنها طبق مسیرهای از پیشتعیینشده حرکت نمیکنند؛ آنها میتوانند متفاوت فکر کنند، راهحلهای تازه بیابند و مسیرهای تازه بسازند. پرورش تفکر خلاق و مسالهمحور به نوجوانان امکان میدهد مسائل را از زاویهای نو ببینند و پاسخهایی نوآورانه ارائه دهند.
مشارکتدادن نوجوانان در تصمیمگیریهای خانوادگی، فعالیتهای هنری، جلسات بارش فکری و گفتوگوهای باز که در آنها پاسخهای از پیش آمادهشده و کلیشهای کارکردی ندارند، تفکر انتقادی و خلاقیت را در نوجوانان شکوفا میکنند.
۵– همکاری و کار تیمی
رهبری اغلب به معنای حرکت در کنار دیگران برای رسیدن به هدفی مشترک است. رهبران موفق میدانند چگونه با دیگران همکاری کنند، اختلافنظرها را مدیریت کنند و و از دل تفاوتها، یک تیم منسجم بسازند.
مشارکت در ورزشهای تیمی، پروژههای گروهی یا فعالیتهای داوطلبانه، به نوجوانان میآموزد نقش خود را در یک جمع بشناسند، به دیگران احترام بگذارند و کار گروهی را تمرین کنند.
۶- خویشتنداری
خویشتنداری مجموعهای از مهارتهای اکتسابی است که به نوجوان کمک میکند افکار، احساسات و رفتارهای خود را آگاهانه مدیریت کند و در برابر حواسپرتیها و وسوسهها مقاومت نشان دهد.
خویشتنداری سنگبنای رهبری است. این مهارت به رهبران کمک میکند احساسات، تکانهها و رفتارهای خود را مدیریت کنند، تحت فشار آرام بمانند و تصمیمهای استراتژیک موثر بگیرند.
پژوهشها نشان میدهند هرچه کیفیت خویشتنداری در فرد بهبود یابد، سلامت روانی و جسمی، پیشرفت تحصیلی، اشتغال پایدار و رفاه مالی او نیز بیشتر میشود. نوجوانانی که این مهارت را در خود پرورش میدهند، معمولا روابط اجتماعی و خانوادگی سالمتری دارند و از نگاه دیگران نیز قابلاعتمادتر و اثرگذارتر به نظر میرسند.
پرورش مهارتهای رهبری فقط به آموزش و گفتوگو دربارهی چند مهارت خلاصه نمیشود؛ آنچه بیش از همه اهمیت دارد، فراهمکردن فرصتهایی واقعی برای آزمون و خطاست. به همین دلیل، والدین، مدرسه و محیط اجتماعی در ایجاد موقعیتهایی که به نوجوان فرصت تمرین و آزمون و خطا بدهند، نقشی کلیدی و تعیینکننده دارند.
در این میان، خانواده اولین و شاید مهمترین بستر یادگیری است. والدین میتوانند با ایجاد محیطی امن و حمایتگر، فضایی بسازند که در آن گفتوگوی باز، استقلال عمل و پیگیری هدفها تشویق شود. چنین فضایی به نوجوان اجازه میدهد مسئولیت بپذیرد، تصمیم بگیرد و شکست و ناکامی را تجربه کند، بدون آنکه از قضاوت یا سرزنش بترسد. ارائهی بازخوردهای سازنده و برجستهکردن نقاط قوت، حتی پس از اشتباه، معمولا بسیار اثرگذارتر از کنترل سختگیرانه یا انتقاد مداوم است. برای مثال، موقعیتهای زیر را در نظر بگیرید و به شیوهی ارائهی بازخورد در هرکدام توجه کنید.
- نوجوان کاری را شروع و آن را نیمهکاره رها کرده است
بازخورد سازنده: «شروع کارت واقعا خوب بود و ایدهی اولش قوی بود. اگر مرحلهی آخرش رو هم یه کم جمعوجورتر میکردی، نتیجه خیلی بهتر میشد. دفعه بعد همین ایده رو تا آخرش پیش ببر.»
- نوجوان نظر متفاوتی را به شیوهای محترمانه بیان میکند
بازخورد سازنده: «اینکه نظرت رو گفتی، بدون اینکه به کسی بیاحترامی کنی، مهارت خیلی با ارزشیه. خیلیها بلد نیستن این کار رو انجام بدن.»
- نوجوان تکلیف یا کاری را دیر شروع کرده، اما در نهایت پیامدهای تاخیر را مدیریت کرده است
بازخورد سازنده: «با اینکه دیر شروع کردی، ولی کار رو خوب جمع کردی؛ این خودش نقطهقوته. اگه دفعهی بعد یه کم زودتر شروع کنی، هم استرست کمتر میشه هم کارت راحتتر پیش میره.»
پس از خانواده، مدرسه یکی از مهمترین میدانهای تمرین رهبری است. شوراهای دانشآموزی، مسابقات تیمی، پروژههای گروهی، برنامههای داوطلبانه و عضویت در انجمنهای مختلف همگی فرصتهایی واقعی فراهم میکنند تا نوجوان مسئولیتپذیری، تصمیمگیری و همکاری را در عمل بیاموزد. این تجربهها به او کمک میکنند بفهمد رهبری فقط «هدایت دیگران» نیست، بلکه شنیدن، هماهنگشدن و پذیرفتن مسئولیت امری جمعی است.
در کنار اینها، داشتن یک مربی یا الگوی مثبت میتواند مسیر رشد یک نوجوان را بهطور جدی تغییر دهد. دیدن افرادی که رهبری را نه از طریق قدرت و مقام بلکه با ثبات رفتاری، همدلی و مسئولیتپذیری معنا میکنند، الهامبخش است. یک مربی خوب به نوجوان کمک میکند خودش را جدیتر بگیرد، تواناییهایش را باور کند و اهدافش را جدیتر دنبال کند.
پرورش مهارتهای رهبری از نوجوانی، نهتنها فرصتی برای رشد فردی نوجوان، بلکه سرمایهگذاری روی نسلی است که میتواند آیندهی جامعه را انسانیتر و مسئولانهتر بسازد.
این مسیر، یک فرآیند کوتاهمدت یا مقطعی نیست؛ بلکه روندی تدریجی و پیوسته است که از تجربههای کوچک آغاز میشود.
منابع:
1- Developing Leadership Potential in Adolescents: How to Raise a Future Leader
2- From playground to boardrooms: How childhood and adolescence shape future leaders
3- Early family socioeconomic status and later leadership role occupancy: A multisource lifespan study
4- How to Build Leadership Skills for Adolescents: A Guide for Parents
5- Leader development across the lifespan: A dynamic experiences-grounded approach
6- Developing Emotional Intelligence in Leadership: Practical Tips for Growth